Ngeli za nomino
Dakika 5 za kusoma ·
Yaliyomo
Maana ya ngeli za nomino
Ngeli maana yake ni kundi au aina. Ngeli za nomino ni utaratibu unaotumika kuweka nomino katika mpangilio au kupanga nomino katika makundi yenye nomino zinazofanana.
Mfano
Maneno mtoto na mjomba yako kwenye ngeli moja, kwa sababu katika umoja yote yanaanza na m huku vitenzi vyake vikianza na a, pia katika wingi yanaanza na wa huku vitenzi vyao vikianza na wa.
Aina za Ngeli za Nomino
Nomino zote za lugha ya Kiswahili zinaweza kugawanyika katika makundi au ngeli mbalimbali.
Njia mojawapo ni kutumia kigezo cha upatanisho wa kisarufi.
Njia hii inaangalia jinsi nomino inavyopatana na kiambishi awali cha kitenzi katika tungo. Tazama sentensi zifuatazo.
Mfano
Mtoto anaimba
Mtoto wanaimba
Umoja Wingi
Mtoto amekimbia Watoto wamekimbia
Mjomba amerudi Wajomba wamerudi
Chama chao kimeshinda Vyama vyao vimeshinda
Kiti kimepotea Viti vimepotea
.
Sentensi ya kwanza ni sahihi lakini ya pili si sahihi.
Kwa kuzingatia kigezo hiki cha upatanisho wa kisarufi, kuna ngeli tisa za nomino[vitabu vingine 10]. Ngeli hizo ni;
- A-wa
- U-ya
- U-zi
- U-I
- Li-ya
- Ki-vi
- Ku
- i-zi
- Pa/mu/ku
- U. [baadhi ya vitabu vinaitaja]
i] Ngeli ya a-wa
Ngeli hii inajumuisha majina ya viumbe hai kama vile watu, wadudu, ndege, na wanyama.
Kwa mfano
Umoja Wingi
Mwizi amekamatwa Wezi wamekamatwa
Kambare anaogelea Kambare wanaogelea
Kunguru anapaa Kunguru wanapaa
Kinyonga anapita Vinyonga wanapita
[ii] Ngeli ya u-ya
Ngeli hii inajumuisha nomino ambazo zina kiambishi awali u- katika umoja na ma katika wingi.
Kwa mfano. Ugonjwa, ugomvi, ulezi, udanganyifu
Umoja Wingi
Ulezi umemshinda Malezi yamemshinda
Unyoya unapepea Manyoya yanapepea
Uuaji umekithiri Mauaji yamekithiri
Ugonjwa umezuka Magonjwa yamezuka
[iii] Ngeli ya u-zi
Katika ngeli hii kuna majina yenye viambishi awali u- na z- katika wingi
Kwa mfano
Umoja Wingi
Ukuta umeanguka Kuta zimeanguka
Ungo umetoboka Nyungo zimetoboka
Wimbo umenivutia nyimbo zimenivutia
Wembe umenikata Nyembe zimenikata
[iv] Li-ya
Katika ngeli hii, huingia majina ambayo yana kiambishi awali, li- katika umoja na ya- katika wingi.
Mfano, shirika, gunia, jani, jabali, kaa, embe, chungwa, ziwa, jicho, jiwe, jino, shati gauni nk.
Umoja Wingi
Shirika limefirisika, Mashirika yamefirisika
Jani limedondoka Majani yamedondoka.
Embe limeiva Maembe yameiva
Tunda limeoza Matunda yameoza
[v] Ngeli ya u-i
Katika ngeli hii yanaingia majina ya baadhi ya sehemu za mwili, miti nk.
Mfano, mkono, mguu, mpapai, mwarobaini, mninga, mbuyu, mgongo,
Umoja Wingi
Mkono umeumia Mikono imeumia
Mgongo unauma Migongo inauma
Mninga una mbao imara Mininga ina mbao imara
Mguu umevunjika Miguu imevunjika
[vi] Ngeli ya ki-vi
Majina mengi katika ngeli hii ni ya vitu visivyo na uhai. Hivi ni vitu ambavyo huambatana na vitenzi ambavyo vina viambishi awali ki- katika umoja na vi- katika wingi
Mfano. Kitanda, kiti, kisima, chumba, kibarua, kisu, kilima, chungu nk.
Umoja Wingi
Kitanda kina kunguni Vitanda vina kungunii
Kisima kimekauka Visima vimekauka
Chumba kimeandaliwa Vyumba vimeandaliwa
Kiti kimepotea viti vimepotea
[vii] Ngeli ya ku-
Katika ngeli hii yanaingia majina yote yanayotokana na kunominishwa kwa vitenzi. Kwa mfano, kulima ni jina lililotokana na kunominisha kitenzi lima.
Mfano. Kuimba, kulima, kucheza, kufeli, kuongea
Umoja
Kudanganya kumemponza
Kusoma kunasaidia
Kuimba kumemwokoa
Kulima kumempunguzia umaskini.
[viii] i-zi
Ngeli hii hujumuisha majina ambayo hayabadiliki umbo katika umoja na katika wingi.
Mfano kazi, afya, salamu, nyumba, njia,
Umoja Wingi
Kazi imemalizika Kazi zimemalizika
Nyumba imeungua Nyumba zimeungua
Salamu imefika Salamu zimefika
Njia imefungwa Njia zimefungwa
Afya imeboreka Afya zimeboreka
[ix] Ngeli ya pa/mu/ku
Katika ngeli hii yanaingia majina yanayoonesha mahali.
Mahali hapa palikuwa pazuri.
Ndani kumepambwa sana
Mahali kule kunauzwa
Mahali mule muna harufu mbaya.
[x] Ngeli ya u.
Yanaingia majina mengi yanayoanza na kiambishi awali cha u katika kitenzi.
Mfano uongo, ugali, unga, uji, uchokozi, ukiritimba, ulimbwende, uvivu, uroho
Ulimbwende unamfaa
Unga umeisha
Ugali umeiva
Uongo umeenea.
Ulaji [wa mali ya umma] umekithiri.
Upatanisho Wa Kisarufi
Upatanisho wa kisarufi ni hali ya viambishi vya maneno ya ndani ya tungo kukubaliana na kushikamana ili kuleta maana iliyokusudiwa.Upatanisho wa kisarufi unaweza kuonekana kati ya vipashio mbalimbali vya tungo; Mfano
a)Watu iko mingi
Tunaposoma tungo au kusikia tungo iyo hapo juu, tunatambua wazi kuwa ina makosa .hivyo basi tunaweza kuingiza vipashio sahihi pale kwenye makosa.
Yaani: Watu wako wengi
- Mfano: unyasi umeota
Nyasi zimeota.
Hivyo basi utaratibu wa viambishi wa-,wa-, na we kwenye sentensi ya kwanza na viambishi nya, na zi kwenye sentensi ya pili kukubaliana kwa jinsi hii ndiyo unaoitwa upatanisho wa kisarufi.
Upatanisho wa kisarufi unaweza kuonekana kati ya vipashio mbali mbali vya tungo.
Mfano
- Nomino na kitenzi
Kwa mfano
- Kiti kimevunjika __________viti vimevunjika
- Jani limedondoka ________Majani yamedondoka
- Mwezi umepita _________Miezi imepita
- Kibarua kimepatikana_____Vibarua vimepatikana
- Unyasi umeota ________ Nyasi zimeota
- Nomino na Kivumishi
Kwa mfano
- Kijana mrefu ______vijana warefu.
- Mkono mfupi ______Mikono mifupi.
- Kiazi kitamu ______viazi vitamu.
- Kiti cheupe _______viti vyeupe.
- Kiwakilishi na kivumishi
Kwa mfano
- Kile cheusi ______vile vyeusi
- Huyu mnene _____ Hawa wanen e
- kiwakilishi na kitenzi
Kwa mfano
- Huyo anakuja _______Hao wanakuja
- Hicho kinaanguka_____Hivyo vinaanguka
- Hili silitaki ________Haya siyataki
- Nomino na mzizi wa amba
Kwa mfano
- Mtu ambaye _____watu ambao
- Kiti ambacho _____viti ambavyo
- Gari ambalo _____Magari ambayo
- Ukuta ambao _____kuta ambazo
- Njia ambayo _____Njia ambazo
- Nomino na kirejeshi
Kwa mfano
- Kitanda kilichovunjika_____vitanda vilivyovunjika
- Mnazi uliokatwa______ minazi iliyokatwa
- Mtoto aliyesafiri ______ watoto waliosafiri
•
Maswali
- Nini maana ya ngeli za nomino?
2.Yapange maneno yafuatayo katika ngeli zake
Kuku,mkono,kiti,uso,upepo,wimbo na mtoto.
3.Eleza maana ya upatanisho wa kisarufi.
4.Sentensi zifuatazo zina makosa,kwa kutumia kigezo cha upatanisho wa kisarufi ziandike kwa usahihi.
a.Watoto amekuja.
b.Mbuzi zimekufa
c.Wanafunzi amefeli
5.Tunga sentensi moja kuonyesha upatanisho wa kisarufi kati ya
a.Kitenzi na kielezi
b.Nomino na kivumishi
c.Kiwakilishi na kivumishi
