Matumizi ya Sarufi
Dakika 15 za kusoma ·
Sarufi ni utaratibu wa sheria au kanuni zinazowezesha muundo wa lugha
kukubalika. Matawi ya Sarufi
- Sarufi matamshi (fonolojia)
Tawi hili la sarufi huhusu utaratibu wa mpangilio wa vitamkwa katika maneno
ya lugha. Sauti zinazotolewa katika lugha ni irabu na konsonanti. Sauti hizi
zinapotumiaka katika maneno ya lugha huitwa fonimu. Fonimu ni kipashio kidogo cha kifonolojia kinachobadili maana ya neno. Hivyo, tawi hili la fonolojia, limejikita katika matamshi ya maneno. 2. Sarufi maana (semantiki)
Tawi hili la sarufi hujihusisha na maana mbalimbali katika tungo. Maneno
hubeba maana fulani, hivyo katika tawi hili, tunaweza kubaini maana yake. Kwa mfano: Maana ya mbuzi ni mnyama afugwaye na aliyefanana na swala. 3. Sarufi miundo (sintaksia)
Tawi hili hujihusisha na mpangilio wa maneno katika kutengeneza sentensi. Ili
kupata sentensi, ni lazima kufuata mpangilio sahihi vinginevyo sentensi hiyo
haitaeleweka wala kukubalika kwa watumiaji wa lugha. Kwa mfano: Mtoto Mzuri amecheza ngoma na sasa anakwenda kulala. Sentensi hiyo imefuata muundo sahihi na hiyo inaifanya ieleweke. 4. Sarufi maumbo (mofolojia)
Hili ni tawi la sarufi ambalo linajihusisha na maneno na aina za maneno. Pia
tawi hili huyatambulisha maumbo ya umoja, wingi n.k
Kwa mfano: mtu - watu
Katika mfano huo, m- ni umbo la umoja na wa- ni umbo la wingi. Matumizi ya mofimu
Mofimu ni kipashio kidogo chenye maana ya kisarufia au kileksika. Kipashio
hicho kinaweza kuwa sehemu ya neno au neno zima. Mofimu zenye maana ya kileksika ni zile ambazo huwa haziongezwi kipashio
kingine, kwa mfano: Baba, Mama, fikiri, bora.
Mofimu zenye maana ya kisarufi ni zile ambazo huambatana na vipashio
vinginie ili viweze kuleta maana. Kwa mfano: m-toto, u-so-mi. Mzizi wa neno ni sehemu ya neno inayobaki baada ya kuondoa viambishi
vyote. Kwa mfano: -chez- Dhima za mofimu
1.Kuonesha nafsi
Kwa mfano: Ninasoma - nafsi ya kwanza umoja
2.Kuonesha njeo
Alisoma - wakati uliopita
3.Kuwakilisha hali
Analima - hali ya kuendelea kwa tendo
Hulima - hali ya mazoea
4.Kuonesha udogo wa nomino
Kipaka
5.Kuonesha ukubwa wa nomino
Jitu
6.Kuonesha urejeshi wa mtendwa na mtendewa
Anaupanda - mtendwa
Aliniandika - mtendewa
7.Kuonesha kujirejelea
Ninajisomea
8.Kuonesha uyakinishi na ukanushi
Ninasoma - sisomi
9.Kuonesha kauli mbalimbali
Limwa - kauli ya kutendwa
10.Kuzalisha maneno ya lugha
Maneno mapya hupatikana kwa kubadili mofimu tegemezi. Kwa mfano: katika
mzizi lim: tunapata maneno: analima, anayelima, analimisha, analimika, analimia n.k
Viambishi
Viambishi ni mofimu zinazowekwa kwenye mzizi wa neno na kukamilisha
muundo wa neno hilo. Katika lugha ya Kiswahili, viambishi vinaweza kuwekwa
kabla na baada ya mzizi wa neno. Kwa mfano katika neno ‘anacheza’ kuna
viambishi awali na tamati navyo tutavifahamu baada ya kutazama aina za
viambishi. Aina za viambishi
- Viambishi awali
Hivi ni viambishi ambavyo hutokea kabla ya mzizi wa neno. Viambishi hivi
huweza kuwa vya: idadi, ukubwa wa nomino, udogo wa nomino, ukanushi, njeo n.k
Katika neno Wa-na-lim-a, wa, na , na ni viambishi awali. 2. Viambishi tamati
Hivi ni viambishi ambavyo huwekwa baada ya mzizi wa neno. Kwa mfano: Shind-an-a, an na a, ni viambishi tamati. Kauli za kiswahili
Katika lugha ya Kiswahili, kauli huhusisha uhusiano uliopo baina ya kiima na
kitenzi. Mnyambuliko wa vitenzi huzalisha kauli tofauti tofauti kama hizi
zifuatazo
Kauli ya kutenda
- piga
- cheza
Kauli ya kutendwa
- pigwa
- somwa
Kauli ya kutendewa
- katiwa
- rukiwa
Kauli ya kutendeka
- fanyika
- shukika
Kauli ya kutendea
- pigia
- lalia
Kauli ya kutendesha
- imbisha
- limisha
Kauli ya kutendana
- pendana
- katana
Kauli ya kutendua
- tegua
- pangua
Kauli ya kutendama
Kauli hii hurejelea hali ambayo watu au vitu hunaswa mahali pamoja kwa
muda na kwa namna ya msuguano. - Gandama
- Fichama
Kauli ya kutendeana
- Chezeana
- Limiana
Kauli ya kutendeshwa
- Limishwa
- Chemshwa
Hizo ni baadhi tu ya kauli za lugha ya Kiswahili. Ngeli za nomino
Ngeli ni utaratibu wa kuweka nomino katika makundi yanayofanana au
yanayowiana. Nomino za Kiswahili zinaweza kugawanywa katika makundi
mbalimbali. Baadhi ya wanaisimu wamezigawanya nomino katika makundi 16
na wengine makundi 9 na wengine makundi 18.
Ngeli kwa mtazamo wa Kimapokeo/maumbo
Hiki ni kigezo kikongwe zaidi kilichotumiwa na wanasarufi mapokeo, miongoni
mwao akiwa Meinhof ambao waliyaainisha majina kulingana na maumbo ya
viambishi awali vya nomino. Nomino zote zote zilizokuwa na viambishi awali
vinavyofanana viliwekwa katika kundi moja na kufanya ngeli moja. Kutokana
na kigezo hiki kuna ngeli 18 za kiswahili. Ngeli Sifa za nomino za ngeli Mfano wa nomino za
ngeli
- -Mu- 2. -Wa-
- Nomino za viumbe
vyenye uhai isipokuwa
mimea.
- Nomino zinazotokana
na vitenzi vinavyowataja
watu. Mzee - wazee
Mtoto - watoto
Mfugaji - wafugaji
Mchezaji - wachezaji
- -M- 4. -Mi-
- Nomino za mimea
- Nomino za vitu
zinazoanza na m-
- Nomino za matendo
zinazoanza na m- Mti - miti
Mpera - mipera
Mto - mito
Mwiko - miiko
Mchezo - michezo
- -Ki
- -Vi
- Nomino za vitu
zinazoanza na Ki
(umoja) na Vi (wingi)
- Nomino za vitu
zinazoanza na ch
(umoja) na vy- (wingi).
- Nomino za viumbe
zinazoambishwa na Ki- ya kudunisha
Kiti - viti
Chakula - vyakula
Kitoto - vitoto
- -Ji- 8. -Ma-
- Nomino zinazoanza
na Ji- (umoja) na ma-
(wingi)
- Nomino za sehemu
za mwili wa binadamu
na mti
- Nomino za mkopo
Jiwe - mawe
Goti - magoti
Shati - mashati
Maji, mate, maisha...
zenye ma (wingi)
- Nomino zenye
kuelezea dhana ya wingi
japokuwa hazihesabiki. 9. -N- 10.
- Nomino ambazo
huanza na N
inayofuatwa na
konsonanti, ch, d, g, j, z
na y katika umoja na
wingi.
- Nomino zinazoanza
na Mb- au Mv.
- Nomino za mkopo
Zingatia: maumbo yote
ya nomino hizi
hayabadiliki kwa umoja
na wingi.
Nguo, nchi, njaa
Mbuga, mboga, mvua
- -U- 12. -N-
- Nomino zote
zinazoanza na u-umoja
na N wingi. Uso - nyuso
Uzi - nyuzi
- -U- 14. -Ma- Nomino zote zinazoanza
na u (umoja) na ma
(wingi). Uasi - maasi
Ugonjwa - magonjwa
- -ku- Nomino zinazotokana
na vitenzi zinazoanza na
Ku- (vitenzi jina)
Kusoma
Kucheza
Kuimba
kuruka
- PA Huonesha mahali hasa pahala
- -Mu- Huonesha mahali pa
ndani
Muhali- 18. -ku- Huonesha mahali pa
mbali au mahali
pakubwa zaidi au hata
mahali popote. Kuhali (kwenu)
Wanaisimu wengine kama Ashton na Broomfield waliainisha nomino baada ya
Meinhof. Walifuata mtindo wa Meinhof isipokuwa waliziweka katika ngeli moja
nomino za umoja na wingi ambazo zinachangia mzizi mmoja baada ya
kuziona kuwa ni tofauti. Kwa uainishaji huu, walipunguza idadi ya ngeli hadi
kufikia 9 tu. Ngeli Mifano ya nomino
- Mu/Wa Mtoto - watoto
Mpishi - wapishi
- M/Mi Mti - miti
Mwembe - miembe
- Ki/Vi Kiti - viti
Kitabu - vitabu
- -N- Ngozi, nyota
- Ji/Ma Jiwe - mawe
Jino - meno
- U/N Uzi - nyuzi
Uso - nyuso
- U/Ma Ugonjwa - ugonjwa
Uasi - maasi
- Ku
Pa
Mu
Mahali: kule, pale, mle
- Ku Kuimba, kucheza, kuoga, kupiga...
Ubora wa kigezo cha kimofolojia/kimapokeo
- Inasaidia kuonesha uhusiano uliopo kati ya lugha za kikoa kimoja. Kigezo
hiki kinasaidia kuthibitisha kuwa, Kiswahili ni kibantu. 2. Husaidia kuonesha umoja na wingi katika nomino za kiswahili. Kwa mfano:
mtoto - watoto. Udhaifu wa kigezo cha kimofolojia
- Baadhi ya nomino huwa na viambishi vya umoja na wingi ambavyo ni
tofauti na viambishi vinavyoitambulisha ngeli hiyo.
Mfano
Ki-Vi
Chakula - vyakula
Ji-Ma
Jambo - mambo
Ngeli hizo hapo juu, mianzo yake ni tofauti na kitambulisho cha ngeli. 2. Baadhi ya nomino hazina viambishi vyovyote
Nomino hizi hazipaswi kuingizwa katika kundi lolote, lakini ziliingizwa katika
ngeli fulani fulani. Kwa mfano nomino za kigeni ambazo hazina viambishi ziliingizwa katika ngeli
ya N-, sahani, baiskeli, eroplane n.k. 3. Kuna viambishi vinavyofanana
Kwa mfano, ngeli ya kwanza inawakilishwa na kiambishi Mu-, kiambishi hiki
kinajitokeza vilevile katika ngeli ya 3 na 17. Hali kadhalika vile vya ngeli ya 9
na 10,vyote vinawakilishwa na kiambishi N-. Nazo ngeli za 11 na 13
zinawakilishwa na kiambishi U-. Kigezo cha kisintaksia/ Upatanisho wa kisarufi
Huu ni mtazamo wa kisasa wa uainishaji wa ngeli ambao umezigawa nomino
katika makundi kulingana na upatanisho wa kisarufi kati ya nomino na
viambishi awali vilivyo katika vitenzi, yaani vipatanishi. Ngeli katika kigezo hiki ni hizi zifuatazo:
- YU/A-WA
Mtu anatembea - watu wanatembea
Mtoto yu aja - watoto wanakuja
- U-I
Mti umekauka - miti imekauka
- LI-YA
Ua limenyauka - maua yamenyauka
- KI-VI
Kitabu kimechanika - vitabu vimechanika
- I-ZI
Nguo imechanika - nguo zimechanika
- U-ZI
Uzi umekatika - nyuzi zimekatika
- U-YA
Ugonjwa umeenea - magonjwa yameenea
- KU- Kuimba kunafurahisha
- PA/MU/KU
Mahali pale panafaa
Mahali mle mnafaa
Mahali huku kunafaa
Faida za kigezo cha kisintaksia
- Kila nomino ina kipatanishi katika kitenzi
- Mwainisho wa upatanisho wa kisarufi hautatanishi kwa kuwa kiambishi
awali huwa bayana sana kama kinarejelea kiumbe chenye uhai, kisicho na
uhai au hali. Kwa mfano: ameanguka (mtu, mnyama) umeanguka (ukuta, mti, unyayo)
Matatizo ya kigezo hiki
- Kuna vipatanishi vinafanana katika ngeli hizi. Kwa mfano, ngeli ya 2, 6, na 7
katika umoja zote zinawakilishwa na kiambishi cha ngeli u- 2. Katika ngeli ya kwanza, kipatanishi cha umoja YU ni cha kilahaja zaidi na
siyo Kiswahili sanifu. Kwa mfano, mtoto yu aja. 3. Huziweka nomino za maumbo tofauti katika ngeli moja. Kwa mfano: mtu, ndege, ng’ombe, mdudu n.k
Matumizi ya Orejeshi
Orejeshi ni kiambishi kinachotumiwa kurejelea kwenye nomino ambayo huwa
imetajwa kabla ya kitenzi chenyewe kutajwa. Kwa mfano
Uliyemtaka amelala.
Walichokula ni wali maharage
Utokeaji wa umbo la orejeshi katika ngeli za nomino
Umbo la orejeshi huweza kutokea katika mazingira haya
- Katikati
Mtoto aliyekuja jana amelala sokoni. Kisu kilichonunuliwa ni butu sana. 2. Mwishoni
Jino liumalo hutolewa. Chui akimbiaye ni mwoga. Mtoto asomaye hufaulu. 3. Orejeshi inayopachikwa kwenye mzizi wa amba- Kitabu ambacho umesoma kimechanika
Juma amepewa adhabu ambayo itamtesa sana. Mtoto ambaye atafaulu atapewa zawadi. Dhima za umbo la orejeshi katika tungo za Kiswahili
- Hutumika kama kirejeshi
O rejeshi hurejelea kwa mtendwa au mtenda. Kwa mfano
Wazee waliolala. 2. Hudokeza mahali
Hudokeza mahali ambapo kitendo kimefanyika. Vidokezo vya mahali ni: po, ko
na mo. Kwa mfano
Alipokaa ni pabaya. Alikoenda hapajulikani. Alimolala mna maajabu. Po hudokeza mahali dhahiri.
Ko hudokeza mahali pasipo dhahiri. Mo hudokeza mahali ambapo ni ndani ya kitu. 3. Hudokeza wakati
Hudokeza wakati kitendo kilipofanyika. Kwa mfano: - Tulipotoka walifunga mlango. - Utakapomuona umpige risasi. 4. Hutumika kama kiunganishi
O rejeshi hutumiwa katika kitenzi cha kishazi tegemezi ili kukiunga na kitenzi
kikuu cha kishazi huru ambavyo kwa pamoja huunda sentensi changamano. Kwa mfano
Mtoto aliyekuja jana ameondoka. Ye imetumika kuunga sentensi, mtoto amekuja na mtoto ameondoka. 5. Hudokeza namna
Hudokeza namna au jinsi kitendo kilivyofanyika ama mtu au kiitu kilivyo na
huundwa na kirejeshi -vyo-. Kwa mfano
Anavyocheza anafurahisha watazamaji. Anavyovaa anachukiza walimu. Makosa ya Kisarufi na Kimantiki Katika Lugha
Watumiaji wa lugha hufanya makosa mbalimbali watumiapo lugha. Ni jambo
lisilowezekana kukosa makosa katika lugha fulani. Makosa ya kisarufi
Makosa haya huangazia matamshi, maumbo na miundo ya tungo. Makosa ya
kisarufi yanajumuisha
- Makosa ya msamiati
Katika kipindi cha mazungumzo, wazungumzaji huchanganya msamiati kama
inavyooneshwa katika mfano
Kuchanganya neno ‘nona’ na ‘nenepa’
Kwa mfano: siku hizi umenona sana. Hii siyo sahihi kwa sababu mtu husemwa
amenenepa na mnyama ndiye hunona. Kuchanganya neno ‘mazingira’ na ‘mazingara.’ Makosa ya kimsamiati yanasababishwa na: - mzungumzaji kutokuwa na ujuzi wa kutosha wa lugha anayotumia. - utani miongoni mwa watu. 2. Makosa ya kimuundo
Haya ni makosa ambayo hutokea katika muundo wa sentensi za kiswahili. Kwa kawaida sentensi huanza na nomino na huwa na vitenzi. Kwa mfano:
Paka mweusi amemkamata panya kwa haraka. Kosa la kimuundo linakuwa: mweusi paka amemkamata panya kwa haraka. Pia, kuna makosa katika upatanisho wa kisarufi. Kwa mfano:
Ni makosa kusema, ‘sikuwa ninajua kuwa Tunu ni dada yako.’ sahihi ni,
‘sikujua kuwa Tunu ni dada yako.’ Sisi sote tunapenda nyama - sisi wote tunapenda nyama. Kalamu yangu imeibiwa - kalamu yangu imeibwa. Nimekuja hapa ili kusudi niongee na ninyi - nimekuja hapa kusudi niongee na
ninyi. 3. Makosa ya matamshi
Wakati mwingine watu hushindwa kutamka maneno ya Kiswahili au
huchanganya na kubadili sauti za lugha. Mifano: wakurya hutumia r badala ya l. Mimi ninaenda kurara badala ya kulala. Wandali (Ileje) hutumia s badala ya z, dh na th. Selasini badala ya thelathini. Sahabu badala ya dhahabu. Wapare hutumia ‘th’ badala ya ‘s’. thatha nakuelewa. Badala ya sasa. Wanyakyusa hutumia ‘f’ badala ya ‘v’. hifi ni fiatu fyangu. Badala ya hivi ni viatu
vyangu. Makosa ya matamshi husababishwa na athari ya lugha mama.
- Kosa la kuongeza vitamkwa
Baadhi ya wazungumzaji huongeza vitamkwa mahali visipotakiwa. Mifano
Amekwendaga kwao. Badala ya amekwenda kwao. Mtoto msafi. Badala ya mtoto safi. 5. Kosa la kuacha maneno
Wazungumzaji wengine huacha maneno katika sentensi. Damasi ameondoka kazini. Mzungumzaji anakusudia kusema Damasi
ameondoka kwenda kazini. 6. Makosa ya tafsiri sisisi
Haya ni makosa yanayofanywa na mtu pale anapotafisiri neno kwa neno. Mfano, neno la kiingereza wash out likitafsiriwa vibaya linaweza kuleta
sentensi kama hii. Nyumba zimeoshwa na mvua. Kosa jingine ni kutumia aidha...au. Wakati huu aidha yuko mjini au kazini. Sahihi ni wakati huu yuko ama kazini au mjini. Kosa hili limesababishwa na
tafsiri sisisi ya neno la kiingereza, neither...nor. Makosa ya Kimantiki
Haya ni makosa ambayo yamekosa mtiririko wa fikra zilizopangwa ili kujenga
hoja yenye kukubalika. Mifano
Usimwage kuku kwenye mchele mwingi badala ya usimwage mchele kwenye
kuku wengi. Gari imeingia chui badala ya chui ameingia ndani ya gari.
Ili kuondoa makosa yanayotokea katika lugha, ni vyema msisitizo ukawekwa
shuleni ili wanafunzi wazoee kuzungumza lugha sahihi. Pia, changamoto kubwa ipo katika vyombo vya habari. Watangazaji wengi
wamekuwa wakitangaza kwa kuchanganya kiswahili na kiiingereza, hii ni
hatari kubwa kwa sababu hata katika vyombo vya habari vya serikali
watangazaji wanafanya makosa ya kuchanganya Kiswahili na kiingereza. Ni
vyema sheria kali zitungwe ili kuweza kunusuru lugha ya Kiswahili. Aina za tungo
Tungo ni matokeo ya kupanga pamoja vipashio sahili ili kujenga kipashio
kikubwa zaidi.
Aina za tungo ni
Neno
Neno ni silabi au mkusanyiko wa silabi zinazotamkwa na kuandikwa na
zinaleta maana. Mfano, mama. Kirai
Ni tungo yenye neno moja au zaidi lakini haina muundo wa kiima na kiarifu. Mfano, mtoto yule. Kishazi
Kishazi ni tungo yenye kitenzi ambacho chaweza kujitosheleza na kukamilisha
ujumbe uliokusudiwa na mzungumzaji au kuwa na kitenzi kisichoweza
kujitegemea chenyewe. Mfano, mbuzi aliyepotea. Sentensi
Sentensi ni tungo yenye kiima na kiarifu na inaleta maana. Mfano, mama
anapika pilau jikoni. Aina za Virai
Kuna aina tano za Virai: - Virai nomino
- Virai vitenzi - Virai vivumishi - Virai vielezi - Virai viunganishi
Virai nomino
Kirai nomino ni kirai ambacho muundo wake umekitwa kwenye nomino. Miundo ya Virai nomino
- Nomino peke yake. Mfano: chaki, dada, Juma.
- Nomino mbili au zaidi. Mfano: Baba na mama.
- Nomino na kivumishi kimoja au kadhaa. Mfano: Mtu mnene.
- Nomino na sentensi. Mfano: mtoto aliyemletea mama yake kuni jana. V. Nomino, kivumishi na sentensi. Mfano: kijana yule mrefu aliyemnunulia
mwanangu soda jana asubuhi.
- Nomino na Kirai kivumishi. Mfano: mzee mwenye duka kubwa kabisa kule
kijijini. Miundo ya virai vitenzi
- Kitenzi peke yake. Mfano, amekufa.
- Kitenzi na nomino moja. Mfano, amempiga Juma.
- Kitenzi na nomino mbili. Mfano, amempa mtoto chakula.
- Kitenzi na kitenzi. Mfano, anapenda kusoma. V. Kitenzi na nomino na kitenzi. Mfano, anamfundisha mtoto kusoma. Miundo ya virai vivumishi
- Kivumishi na kielezi chake. Mfano, zuri kabisa.
- Kivumishi na kirani nomino. Mfano, enye duka kubwa.
- Kivumishi na kirai kitenzi. Mfano, enye kupenda mambo makubwa.
- Kivumishi na kirai kivumishi. Mfano, mwingine mwenye matatizo. V. Kivumishi na kirai kiunganishi. Mfano, zuri wa kutamanika. Aina za vishazi
Kuna aina mbili za vishazi
- Kishazi huru
Hiki ni kishazi kinachotawaliwa na kitenzi kikuu. Mfano
Anacheza mpira. 2. Kishazi tegemezi
Hiki ni kishazi ambacho kinatawaliwa na kitenzi kisaidizi. Mfano
Mwalimu aliyefundisha darasani
Aina za vishazi tegemezi
Vishazi tegemezi vivumishi
Hivi ni vishazi ambavyo hufanya kazi ya vivumishi.
Mfano
Samaki aliyepotea jana
Vishazi tegemezi vielezi
Vishazi hivi hufanya kazi ya vielezi katika tungo. Mfano
Kijana alilala aliposemwa
Muundo wa sentensi
Sentensi ina sehemu kuu mbili
Kiima
Ni sehemu katika sentensi inayojaza nafasi ya mtenda au mtendewa wa jambo
linaloelezwa. Mfano
Baba anacheza mpira
Kiarifu
Ni sehemu katika sentensi inayojazwa na maneno yanayoarifu tendo
lililofanywa, linalofanywa na litakalofanywa. Mfano
Juma ni mkulima. Dhima za Vishazi
- Kufanya kazi ya kivumishi katika tungo. Mfano, chakula kilichopikwa jana
- Kufanya kazi ya vielezi katika tungo. Mfano, mtoto alilia alipopigwa. Uchanganuzi wa sentensi
Uchanganuzi wa sentensi ni kitendo cha kuigawa sentensi katika sehemu
mbalimbali ambazo huunda sentensi hiyo. Hatua muhimu katika uchanganuzi wa sentensi
- Taja aina ya sentensi, kama ni sahili, ambatano au changamano.
- Taja sehemu zake kuu, yaani kiima na kiarifu. 3. Taja sehemu kuu za kiima na kiarifu au za kirai nomino na kirai kitenzi. 4. Taja aina zote za maneno zilizomo katika sentensi hiyo. 5. Iandike upya sentensi hiyo. Maswali ya uchanganuzi wa sentensi
Tumia maarifa uliyoyapata kidato cha nne, kujibu maswali haya ya
uchanganuzi wa sentensi
- Katika sentensi hizi, kila sentensi ichanganue kwa njia ya mishale, matawi, maneno na visanduku:
- Zacharia ni mtu mkarimu sana.
- Mtoto aliyekimbia shule, amerudi mjini.
- Baba anacheza na mama anapika. Uundaji wa maneno
Uundaji wa maneno ni utengenezaji wa maneno mapya katika lugha. Sababu za uundaji wa maneno
- Kukuza msamiati kwa ajili ya matumizi ya lugha ya kila siku. 2. Kuweza kutafsiri mengi kutoka lugha yako au ya kigeni. 3. Kupata msamiati utakaokubalika katika shughuli mahususi za kila siku. Mfano: benki, forodhani au jeshini. 4. Kukuza msamiati ili utumike katika masuala ya kitaifa kama utamaduni. Njia mbalimbali za uundaji wa maneno
- Kutohoa
Kutohoa ni njia ya kuchukua maneno katika lugha nyingine na kuyaingiza
katika lugha nyingine. Kiswahili kimetohoa neno la kiingereza ‘tractor’ na kuwa
trekta. Neno la kireno bibo. Neno la kijerumani ‘pilao’ na kuwa ‘pilau’ na
maneno mengi kutoka lugha nyingi. 2. Miambatano
Ni njia ya uundaji wa maneno ambayo huunga maneno mawili au zaidi
kutengeneza neno jipya. Mfano
Mwalim
Mwananchi, mchezakwao, mpigamaji, njugumawe n.k
- Mpangilio tofauti wa mofimu
Mfano, neno lima likibadilishwa mpangilio, linatoa maneno mengine kama
mali, imla, lami, mila, n.k
- Kufananisha sauti, umbo, sura au tabia
Mifano: pikipiki, mtutu, nyau, kifaru, beberu (mtu anayeonea wengine). 5. kufupisha maneno
Kwa mfano, shemeji - shem, Dar es Salaam - Dar, Televisheni - TV, Baraza la
Mitihani la Taifa - BAMITA n.k
- Urudufishaji
Mifano: polepole, nungunungu, kiwiliwili, kizunguzungu n.k
- Kuambisha viambishi nyambuaji
Mifano, soma - msomi, taifa - taifisha, refu - refusha, haraka - harakisha n.k
