Maana ya tafsiri
Dakika 14 za kusoma ·
Tafsiri ni kitendo cha kuchukua mawazo yaliyo katika maandishi kutoka lugha moja
{lugha chanzi} na kuweka badala yake mawazo yanayolingana katika lugha nyingine
{lugha lengwa}. Mfasiri
Mfasiri ni mtu anayefanya tafsiri kutoka lugha moja hadi lugha nyingine. Sifa za mfasiri
- Ajue lugha zote mbili
- Awe amesoma maandishi ya matini chanzi hadi ayafahamu kinaga ubaga halafu
aweze kuyafikiria katika lugha lengwa. Ø Awe na ufahamu mkamilifu wa ujumbe au mada iliyoandikwa katika matini
chanzi na uwezo au jinsi ya kuelezea ujumbe au mada hiyo kwa ufasaha
katika lugha lengwa. Ø Awe mjuzi wa TEHAMA. Ø Afahamu vizuri watu, jamii na utamaduni wa watumiaji wa lugha chanzi na
lugha lengwa. Ø Afahamiane na watu wengi, yaani kujichanganya changanya na watu wa fani
au sekta mbalimbali. Ø Awe na tabia yakushirikiana na watu wengine katika shughuli za kufasiri. Mambo ya kuzingatia katika tafsiri
- Soma matini nzima
hii itasaidia kubaini ni aina gani ya marejeo muhimu yatakayosaidia kutafsiri
mfano wa
marejeo hayo ni kama kamusi, ensiklopedia, orodha ya msamiati na istilahi mpya. 2. Baini lengo la matini chanzi
Kubaini lengo la matini kutakufanya utoe tafsiri safi inayoendana na habari
unayoifasiri. 3. Baini wasomaji lengwa (hadhira)
maswali anayotakiwa kujiuliza mfasiri ili aweze kuibaini hadhira ya matini yake ya tafsiri
ni: je msomaji wa tafsiri yake ni nani? Ana kiwango gani cha elimu, ni msomi wa
kawaida au msomi aliyebobea? Wana umri gani na ni jinsia gani? Je hadhira yake imo
katika tabaka gani katika jamii? Kwa kuibaini hadhira ya matini lengwa itamsaidia
mfasiri kuamua kuirahisisha tafsiri yake au kuifanya iwe ngumu kutegemeana na uwezo
wa hadhira ya tafsiri lengwa. 4. Kubaini mtindo wa matini chanzi
Mfasiri anatakiwa kujua, matini chanzi imetumia mtindo gani katika kuwasilisha maudhui
yake, imetumia mtindo wa kirasimu? Au imetumia mtindo wa kitaaluma? Je imetumia
mtindo wa kiuandishi wa habari au mtindo wa kimawasiliano yasiyo rasmi? Je
ametumia lugha rasmi au ya mtaani? Na inatakiwa mtindo wa matini chanzi ilingane na
ile ya matini lengwa. Tazama mifano ifuatayo
Kingereza: Please, Sir do no mind it! If I arrive earlier, I’ll wait for you
Kiswahili: Mkubwa! Kausha tu! Na kama nitatia maguu mapema, nitakusikilizia Palepale
Ukiangalia mfano huo, utaona kuwa, mitindo iliyotumika katika sentensi hizo ni mitindo
miwili tofauti, katika mfano tuliouangalia katika lugha chanzi, mtindo wa lugha uliotumika
ni mtindo rasmi, wakati katika tafsiri [lugha lengwa] mtindo uliotumika ni mtindo wa
lugha ya mtaani, jambo ambalo si zuri katika tafsiri. Mtindo wa lugha lengwa sharti
ulingane na mtindo wa lugha chanzi. 5. Kusoma matini kwa mara ya mwisho
Mfasiri anashauriwa aisome matini chanzi kwa mara ya mwisho huku akipigia mstari au
kuandika katika kidaftari kidogo msamiati, istilahi na misemo muhimu ya matini chanzi
kama vile, methali, nahau maneno ya kitamaduni yasiyotafsirika, majina maalumu, n.k. kwa kupigia mstari au kuyaandika katika kidaftari kidogo ili iwe rahisi kwa mfasiri
kuyatafutia visawe vyake kabla hata ya kuanza kutafsiri lakini pia kumsaidia mfasiri
asiyasahau wakati wa kutafsiri. Mambo ya kuzingatia wakati wa mchakato wa kutafsiri. 1. Maandalizi ya kutafsiri
Katika hatua hii, mfasiri anatakiwa kufahamu vizuri maudhui ya matini chanzi, ujumbe
wake, mtindo wa matini na kuwekea alama sehemu zenye utata au zisizoeleweka vizuri, anashauriwa kupigia mstari au kuandika katika kidaftari kidogo msamiati, istilahi na
misemo muhimu ya matini chanzi kama vile, methali, nahau maneno ya kitamaduni
yasiyotafsirika, majina maalumu, n.k. kwa kupigia mstari au kuyaandika katika kidaftari
kidogo ili iwe rahisi kwa mfasiri kuyatafutia visawe vyake kabla hata ya kuanza kutafsiri
lakini pia kumsaidia mfasiri asiyasahau wakati wa kutafsiri au kuyatolea ufafanuzi zaidi
katika tafsiri yake. 2. Uchambuzi wa matini chanzi
Katika hatua hii, mfasiri anatakiwa kuchunguza kwa makini maneno, methali, nahau, misemo pamoja na maelezo mengine ya matini chanzi aliyoyaandika au kuyapigia
mstari katika hatua ya maandalizi na kuyatafutia visawe vyake katika lugha lengwa, hapa mfasiri anashauriwa kutumia marejeo mbalimbali kama vile, kamusi, ensiklopedia, orodha ya msamiati na istilahi mpya. 3. Uhawilishaji
Uhawilishaji ni uhamishaji wa mawazo kutoka lugha chanzi kwenda lugha lengwa, au
uhamishaji wa mawazo au ujumbe kutoka matini asilia kwenda matini ya tafsiri. Hii ina
maana kuwa katika hatua hii, visawe vya kisemantiki [kimaana] vya matini chanzi
vilivyobainishwa katika hatua ya uchambuzi huamishwa katika matini lengwa [kutoka
lugha chanzi kwenda lugha lengwa] na kupangwa vizuri kisarufi na kimantiki ili fasiri
hiyo iwe na maana kwa wasomaji wake. 4. Kusawidi /Kuandaa rasimu ya kwanza ya tafsiri. Katika hatua hii, mfasiri huandika rasimu yake ya kwanza ili kupata picha fulani ya
matini aliyoikusudia, katika uandaaji wa rasimu ya kwanza, kwa kufanya hivi, mfasiri
anaweza kugundua kuwa anahitaji taarifa zaidi tofauti na alizozipata katika hatua ya
uchambuzi, na hivyo kulazimika kuchunguza zaidi matini chanzi na hata kupekua zaidi
na zaidi marejeo yake aliyoyaandaa kwa kuyatumia katika tafsiri. Jambo la kuzingatia, mfasiri anatakiwa wakati akihamisha mawazo au ujumbe azingatie umbo na lengo la
matini chanzi ili kutoathiri tafsiri yake. 5. Kudurusu / kuipitia rasimu ya kwanza
Baada ya kusawidi rasimu ya kwanza, mfasiri anatakiwa kuivundika rasimu yake ya
tafsiri kati ya juma moja hadi mawili baada ya kukamilika kwake na kuanza kuidurusu/
kuipitia rasimu hiyo kwa jicho la kihakiki zaidi na kuangalia kama kuna makosa ambayo
yamejitokeza katika rasimu yake au la na kuyafanyia marekebisho pale inapobidi. 6. Kusomwa kwa rasimu ya tafsiri na mtu/watu wengine
Wasomaji hao wanaweza wakahakiki,wakashauri, n.k. Wasomaji hawa husaidia kuona
kama tafsiri iko sahihi, inaeleweka na ina mtiririko mzuri wenye mantiki.
- Usawidi /Kuandika rasimu ya mwisho
Baada ya kupata maoni kutoka kwa wasomaji wa pili, mfasiri anaweza kuyatumia maoni, mapendekezo na maelekezo yao kusahihisha tena tafsiri yake na hatimaye kuandaa na
kutoa rasimu ya mwisho ambayo itakuwa tayari kwa kusomwa na wasomaji. Njia / mbinu za Tafsiri
Zipo njia mbalimbali ambazo hutumika katika kutafsiri, baadhi ya njia hizo ni kama vile
(i) Tafsiri ya neno kwa neno. (ii) Tafsiri sisisi. (iii) Tafsiri ya kimaana/uwazi
(iv) Tafsiri ya kimawasiliano. (i) Tafsiri ya neno kwa neno
Hii ni aina ya tafsiri ambayo mofimu na maneno hufasiriwa yakiwa pweke pweke kwa
kuzingatia maana zake za msingi bila kujali muktadha. Katika aina hii ya tafsiri
mpangilio wa mofimu na maneno wa lugha chanzi hubakia vilevile bila kubadilika. Na
kwa kawaida matini inayotafsiriwa huandikwa chini ya matini ya lugha chanzi. Tazama
mifano ifuatayo ya tafsiri ya neno kwa neno
Kiswahili: Alisoma hadi asubuhi
Kingereza: He/past/study/until/morning
(ii) Tafsiri sisisi
Hii ni aina ya tafsiri ambayo maneno hufasiriwa yakiwa pweke pweke kwa kuzingatia
maana za msingi katika lugha chanzi bila kujali sana muktadha lakini ni tafsiri
inayofuata mfumo wa kisarufi hasa kipengele cha kisintaksia ya lugha lengwa. Ebu
tuangalie mifano ifuatayo
Kingereza: He was taken at the Central Police Station
Kiswahili: Alipelekwa kwenye kituo cha kati cha police. (iii) Tafsiri ya kisemantiki/maana au uwazi [Semantic Translation]
Hii ni aina ya tafsiri ambayo mfasiri huegemea zaidi kwenye lugha chanzi. Katika aina
hii ya tafsiri, mfasiri hufasiri kila neno katika sentensi jinsi lilivyo lakini kwa kufuata sarufi
hususani vipengele vya kisemantiki na kisintaksia ya lugha chanzi. Inaitwa tafsiri ya
kisemantiki kwa sababu, mfasiri anapofasiri hutakiwa kuweka mkazo kwenye maana ya
matini kama ilivyokusudiwa na mwandishi wa matini chanzi.
Kiswahili: Alikwenda mpaka hospitali
Kingereza: He went up to hospital
Aina hii ya tafsiri, ina faida kubwa katika ukuaji wa lugha lengwa kwa kuingiza miundo
ya misemo kutoka lugha chanzi, mathalani, lugha ya Kiswahili imepokea miundo mipya
ya misemo kutoka lugha ya Kingereza, baadhi ya miundo hiyo ni kama vile
Kiswahili: Usiku mwema kutoka Kingereza: Good night
Kiswhili: Mabibi na mabwana kutoka Kingereza: ladies and gentlemen
- Tafsiri ya kimawasiliano/ huru
Hii ni aina ya tafsiri inayomlenga msomaji [hadhira] wa matini lengwa, ambaye katika
aina hii ya tafsiri hatarajii kukutana na ugumu wowote katika matini atakayoisoma, bali
hutarajia kukutana na tafsiri nyepesi ya dhana za kigeni katika utamaduni na lugha yake
kwa kadiri itakavyoonekana. Hivyo basi, mfasiri wa aina hii ya tafsiri yuko huru kutafuta
maneno na mafungu ya maneno yanayolingana na maneno, methali, nahau, utamaduni
na mazingira ya lugha lengwa, pamoja na kuwa tafsiri ya kimawasiliano kufuata sarufi
ya lugha lengwa ni lazima pia ifuate utamaduni, mazingira na historia ya jamii ya lugha
lengwa. Tuangalie mifano ifuatayo
Kingereza: Jane married John
Kiswahili: John alimwoa Jane
Kingereza: No need to cry over spilt milk
Kiswahili: Maji yakimwagika hayazoleki
Hivyo basi, katika aina hii ya tafsiri, mfasiri hutafuta methali au misemo inayopatikana
katika lugha lengwa inayohusiana au kukaribiana na ile ya lugha chanzi. Ebu jaribu
kutafsiri misemo/methali zifuatayo ya lugha ya Kiswahili kwenda lugha ya Kiingereza
Adhabu ya kaburi aijuaye maiti
Asiyekubali kushindwa si mshindani
Asiyefunzwa na mamaye hufunzwa
Ukalimani ni nini?
Ukalimani umefasiliwa kuwa ni, uhusishaji wa kuhamisha maana kutoka lugha moja
(lugha chanzi) kwenda lugha nyingine (lugha lengwa) katika mazungumzo. Hivyo basi
tunaweza kusema pia, ukalimani ni hali ya mtu kuhamisha mawazo ya
kinachozungumzwa kutoka lugha moja kwenda lugha nyingine katika mazungumzo. Hii
ina maana kuwa ukalimani ni lazima uhusishe pande mbili, upande wa kwanza sharti
awepo mtu anayezungumza lugha fulani na upande mwingine kunakuwa na mtu
ambaye anasikiliza hicho kinachozungumzwa na kuyarudia hayo yanayozungumzwa
kwa kutumia lugha nyingine tofauti na ile iliyotumiwa na mazungumzaji wa kwanza. Sifa za mkalimani bora
- Awe mtu anayezielewa lugha chanzi na lugha lengwa vizuri
- Awe ni mtu ambaye ameishi pande zote za lugha anazozikalimani ili kuelewa
mila na desturi za watumiaji wa lugha hizo. 3. Awe stadi wa ukalimani, hapa inatakiwa awe na uhodari wa kukalimani, kuzungumza vizuri, maneno kusikika, awe na uwezo wa kukalimani neno kwa
neno au sentensi na sentensi, kutumia ishara zinazoambatana na ishara za
mzungumzaji wa lugha chanzi na hata kutumia mtindo anaodhani unaweza
kuwavutia wasikilizaji wake. 4. Muadirifu, ambaye hawezi kupotosha au kubadili ukweli wa kinachozungumzwa, nahii ni muhimu kwa sababu wakalimani hutumika hadi mahakami hivyo kama si
mwadirifu huweza kuufanya upande mmoja ukakosa haki inayostahiri. 5. Asiwe mbaguzi, hapa ina maana mkalimani asiamue kupotosha ukweli wa kile
kinachozungumzwa kwa kuwa tu kinaendana kinyume na itikadi yake ya kisiasa, kidini, kiutamaduni, n.k. wala asiangalie jinsia ya mtu umri au hali ya mtu
anayemfanyia ukalimani. Mambo ya kuzingatia katika Ukalimani
Kwa ujumla yapo mambo kadha wa kadha, ambayo mkalimani anatakiwa kuyazingatia
anapotaka kufanya ukalimani, mambo hayo tunaweza kuyagawa katika makundi mawili, ambayo ni:
- Kabla ya kuanza ukalimani
Katika hatua hii, mkalimani anatakiwa kuzingatia mambo yafuatayo
(a) Awe na uelewa mzuri wa lugha zote anazotaka kukalimani, hapa tuna maana
kuwa awe na uwezo wa kuzungumza na kuelewa lugha chanzi na lugha
lengwa, hii itasaidia mkalimani kutopotosha kile kinachozungumzwa na
mzungumzaji wa lugha chanzi. (b) Awe anaijua historia na utamaduni wa jamii zote mbili, yaani ile ya lugha
chanzi na ile ya lugha lengwa. (c) Kama ni ukalimani rasmi, ni vizuri kwa mkalimani akamjua mzungumzaji wa
lugha chanzi, ni vema pia ukafanya naye mazungumzo kidogo ili kumzoea, na kutambua vionjo vyake ili iwe rahisi kwa mkalimani pindi atakapokuwa
anafanya ukalimani asionekane kama mgeni.
(d) Vilevile ni muhimu kwa mtu anayekalimani, akawa na uelewa mzuri wa mada
inayozungumzwa, hii itamrahisishia mkalimani katika ukalimani wake. 2. Katika ukalimani wenyewe
Mkalamani anapokuwa amesimama mbele ya hadhira [wasikilizaji] pamoja na
mzungumzaji wa lugha chanzi kwa ajili ya kuanza ukalimani, anatakiwa
kuzingatia mambo yafuatayo
(a) Kuwa makini katika kusikiliza kile kinachozungumzwa na mzungumzaji wa
lugha chanzi ili kuepuka kuachwa mahali na kuepuka kumuomba
mzungumzaji kurudia mara kwa mara. (b) Itambue hadhira ya lugha lengwa, ni watu wa namna gani, wana kiwango
gani cha elimu, ni wasomi wa kawaida au waliobobea, ni watu wa jinsia na
umri gani,? Hii itakusaidi kujua aina ya msamiati na miundo ya tungo
utakayoitumia, kama iwe rahisi au migumu kutokana na hadhira yako ilivyo. (c) Tumia mitindo unayodhani itaeleweka vema na hadhira/ wasikilizaji wa lugha
lengwa, kwa mfano kama hadhira yako ni vijana, jaribu kutumia mitindo
inayopendwa na vijana, kama wasikilizaji wako ni watu rasmi na we huna
budi kuwa rasmi. (d) Weka mkazo sehemu ambazo mzungumzaji wa lugha chanzi anaweka
mkazo ili kuepuka utofauti yako na mzungumzaji wa lugha chanzi, na hata
kuepuka kuathiri lengo la mzungumzaji wa lugha chanzi. (e) Unatakiwa pia kutumia ishara zinazotumiwa na mzungumzaji wa lugha chanzi, hii itawafanya wasikilizaji waamini kile kinachozungumzwa na mzungumzaji
wa lugha chanzi ndiyo kilekile kinachozungumzwa na mkalimani. (f) Usiwe muda mwingi unamtazama mzungumzaji wa lugha chanzi na
kusahahu kuitazama hadhira yako, hivyo unatakiwa kuitazama hadhira yako
ili kugundua kama wako pamoja na wewe au kuna sehemu hawajakuelewa ili
uweze kuwafafanulia zaidi. (g) Muombe mzungumzaji wa lugha chanzi kurudia sehemu unayodhani
hujaisikia au hujaielewa vizuri, kwani ni makosa kwa mkalimani kukalimani
sehemu au jambo ambalo hukulisikia vizuri au kulielewa. Dhima za Tafsiri na Ukalimani
- Hutuwezesha kujifunza lugha tofauti. 2. Hutumika kama njia ya mawasiliano. 3. Tafsiri na Ukalimani hutumika kueneza utamaduni. 4. Tafsiri na Ukalimani ina dhima ya kuwasilisha ujumbe wa manufaa kwa
watu ambao hawafahamu lugha chanzi [lugha asilia]
Changamoto/ mapungufu katika tafsiri na Ukalimani
- Tofauti za kiisimu kati ya lugha chanzi na lugha lengwa.
Tofauti za maumbo, miundo na maana kati ya lugha ya Kiswahili na lugha ya Kingereza
wakati mwingine husababisha matatizo au upungufu katika tafsiri na ukalimani. Kwa mfano
maumbo ya vitenzi vya Kiingereza huruhusu kauli nyingi elekezi kutoonesha umoja au wingi
wa wahusika wala majina ya vitu mahususi vinavyoambatana na maelekezo yanayotolewa
tofauti maumbo ya vitenzi vya Kiswahili ambavyo huonesha umoja na wingi wa wahusika na
hata kuwa na majina ya vitu husika, tazama mifano ifuatayo kama ilivyotolewa na, Mwansoko
[2006]
Kingereza Kiswahili
No parking - Usiegeshe gari hapa [je kisichoruhusiwa kuegeshwa ni gari tu?
Vilevile tofauti za maana kati ya lugha ya Kingereza na Kiswahili huweza kuathiri tafsiri au
ukalimani, mathalani
Kiswahili Kingereza
Wasiojiweza - Disabled [Siyo wote wasiojiweza ni walemavu]
[na siyo walemavu wote hawajiwezi]
(ii) Tofauti za mitindo kati ya lugha chanzi na lugha lengwa
Tofauti za mitindo ya uzungumzaji pia, huweza kuathiri tafsiri na ukalimani na hii ni kwa
sababu unaweza kukuta kuna mitindo fulani inaweza kutumika katika muktadha fulani lakini
ikishindwa kupata tafsiri katika lugha nyingine katika muktadha ule ule.mathalani
Kingereza: Kiswahili
(i) Thou shall not steal [mtindo wa kidini] ? Usiibe
Do not steal [mtindo wa kawaida] ? Usiibe
(ii) Lend me your ears [mtindo wa kishairi] ? Naomba mnisikilize
May I have your attention [kawaida] ? Naomba mnisikilize
Tafsiri zote tulizoziangalia katika mfano wa (i) na (ii) zimetoa maana au taarifa ili ile iliyomo
katika matini chanzi lakini tafsiri hizo hazikuzingatia mtindo wa lugha iliyotumika katika matini
chanzi. (iii) Tofauti za kitamaduni kati ya lugha chanzi na lugha lengwa
Tofauti za kiutamaduni, yaani taofauti za kimila, desturi na mazingira ya watumiaji wa lugha
chanzi na lugha lengwa huweza kufanya tafsiri au ukalimani kuwa mgumu, kwa mfano, katika
utamaduni wa Waingereza wana milo minne wakati Waswahili wana milo mitatu na hii
hupelekea kuwa vigumu kupata dhana za milo ya hiyo ya Waingereza katika dhana ya
Kiswahili. Mfano
Waingereza wana: Waswahili wana
Breakfast ------------------ Kifungua kinywa
Lunch ........................ Chakula cha mchana
High tea ........................?
Dinner ........................Chakula cha jioni
Supper .........................?
Kwa hiyo ukiangalia mifano hiyo, utaona kuwa, high tea na supper kuzipata dhana zake katika lugha ya
Kiswahili ni ngumu kutokana na kutokuwa na utamaduni wa kuwa na milo kama hiyo kwa siku. Lakini pia
inakuwa vigumu kupata tafsiri ya vyakula kama vile ugali, makande katika lugha ya Kiingereza kutokana
na kutokuwa na vyakula vya aina hiyo. (iv) Tofauti za kiitikadi kati ya lugha chanzi na lugha lengwa
Tofauti za kiitikadi pia huweza kuathiri tafsiri na ukalimani, na hii ni kwa sababu, utakuta wafasiri wengi
hususani waandishi wa habari kuegemea katika itikadi zaidi, kwa mfano
Kingereza Kiswahili
Bussnessman ? mlanguzi [tafsiri hii inatokana mfasiri kuathiriwa na itikadi ya ujamaa]
mfanyabiashara [tafsiri hii inatokana mfasiri kuathiriwa na
itikadi ya ubepari]
Freedom fighter ? wapigania uhuru [Tafsiri ya vyombo vya habari vya
Tanzania wakati wa kupigania uhuru]
Magaidi [Tafsiri ya idhaa ya BBC na Radio za AfrikaKusini wakati huo]
Hivyo basi kwa kuhitimisha tunaweza kusema kuwa, ukalimani mzuri unawezekana kwa kiwango
ambacho mila na desturi zote yaana za lugha chanzi na lugha lengwa zinalingana ama kushabihiana. Na kutokana na umuhimu wa taaluma hii ya tafsiri na ukalimani, serikali kupitia Baraza la Kiswahili la
Taifa Bakita [BAKITA] imeanzisha idara maalumu ya Tafsiri na Ukalimani, na idara hiyo ina majukumu
yafuatayo
Kutoa huduma za tafsiri na ukalimani kwa lugha mbalimbali kwa masharika, idara, wizara, balozi na watu
binafsi. Kuratibu na kutoa huduma za ukalimani kwenye mikutano ya kitaifa na kimataifa na katika shughuli za
masharika, makampuni na watu binafsi. Kupitia na kuthibitisha tafsiri zilizofanywa na asasi mbalimbali au wafasiri wa nje. Kutoa ushauri kuhusu masula ya tafsiri na ukalimani
